کودکان خیلی پیش از آنکه حساب بانکی داشته باشند یا معنای بودجه را بدانند، با پول و منابع محدود روبه‌رو میشوند. آن‌ها در فروشگاه درخواست خرید می‌کنند، پول هدیه می‌گیرند، وسایل خود را با دیگران شریک میشوند و گاهی برای رسیدن به یک خواسته منتظر می‌مانند. هرکدام از این موقعیت‌ها می‌تواند فرصتی برای رشد مهارتهای پولی برای کودکان باشد.
مهارت پولی فقط شمردن سکه‌ها یا شناخت اسکناس نیست. توانایی انتخاب میان دو گزینه، صبر برای رسیدن به یک هدف، مراقبت از وسایل، تشخیص نیاز و خواسته و فکرکردن درباره نتیجه یک تصمیم نیز بخشی از سواد مالی کودک است.
براساس چارچوب توانمندی مالی کودکان و نوجوانان CFPB، رشد مالی از سه بخش مرتبط تشکیل می‌شود: کارکردهای اجرایی، عادت‌ها و هنجارهای مالی و دانش و مهارت تصمیم‌گیری مالی. بنابراین، آموزش مالی کودک باید فراتر از انتقال چند تعریف درباره پول باشد.
مهارتهای پولی برای کودکان از چه سنی شکل می‌گیرند؟
کودکان سه تا پنج‌ساله معمولاً هنوز برای درک موضوعات انتزاعی و پیچیده مالی آماده نیستند. بااین‌حال، در همین دوره توانایی‌هایی مانند شمارش، مرتب‌کردن، صبر، توجه، انتخاب و استفاده از منابع محدود را تمرین می‌کنند.
CFPB در بخش نقاط عطف مالی کودکان خردسال توضیح می‌دهد که برنامه‌ریزی، منتظرماندن برای خواسته‌ها و تمام‌کردن کار آغازشده، پایه رفتارهایی مانند هدف‌گذاری و پس‌انداز در سال‌های آینده هستند.
در نتیجه، برای آموزش مهارتهای پولی برای کودکان لازم نیست منتظر بمانیم تا کودک کاملاً خواندن، نوشتن یا محاسبه را یاد بگیرد. آموزش می‌تواند از فعالیت‌های ساده و متناسب با سن آغاز شود.
۱. شناخت کاربرد پول
اولین مهارت، فهمیدن کاربرد ابتدایی پول است. کودک باید به‌تدریج متوجه شود که پول وسیله‌ای برای مبادله است و برای تهیه بسیاری از کالاها و خدمات از آن استفاده می‌کنیم.
بازی فروشگاه می‌تواند این مفهوم را ملموس کند. چند وسیله را روی میز قرار دهید، تعدادی سکه بازی به کودک بدهید و نقش خریدار و فروشنده را تمرین کنید. لازم نیست در آغاز ارزش دقیق همه سکه‌ها یا محاسبات پیچیده را آموزش دهید. هدف این است که کودک رابطه میان انتخاب کالا و پرداخت پول را تجربه کند.
هم‌زمان می‌توان توضیح داد که همه چیز با پول به دست نمی‌آید. بازی با دوستان، قدم‌زدن در پارک، محبت و وقت‌گذراندن با خانواده نمونه‌هایی از تجربه‌های ارزشمندی هستند که لزوماً قیمت ندارند.
۲. شمارش و دسته‌بندی پول
شمارش یکی از مهارتهای پایه برای شناخت مقدار است. کودک می‌تواند سکه‌های بازی را بشمارد، آن‌ها را براساس اندازه یا رنگ مرتب کند و دو مجموعه را با یکدیگر مقایسه کند.
برای مثال، از کودک بپرسید:
- کدام ظرف سکه بیشتری دارد؟
- اگر یک سکه اضافه کنیم، تعداد آن‌ها چند می‌شود؟
- آیا می‌توانی سکه‌های شبیه به هم را کنار هم بگذاری؟
این فعالیت‌ها در ظاهر تمرین ریاضی هستند؛ اما زمینه درک مقدار و مقایسه را نیز فراهم می‌کنند. CFPB نیز شمارش و مرتب‌کردن را از توانایی‌های در حال رشد کودکان خردسال معرفی می‌کند.
البته بهتر است میان «تعداد» و «ارزش» تفاوت قائل شویم. ممکن است تعداد زیادی سکه کوچک از نظر ارزش با یک سکه دیگر برابر نباشد. این موضوع را باید زمانی مطرح کرد که کودک آمادگی شناخت ارزش‌های متفاوت پول را دارد.
۳. انتخاب میان گزینه‌ها
یکی از مهم‌ترین مهارتهای پولی برای کودکان، انتخاب‌کردن است. منابع محدودند و نمی‌توان همه خواسته‌ها را هم‌زمان به دست آورد. کودک باید فرصت داشته باشد این محدودیت را در موقعیتی ساده و امن تجربه کند.
هنگام خرید دو گزینه قابل‌قبول در اختیار او قرار دهید:
«می‌توانیم یکی از این دو را بخریم. کدام برایت مهم‌تر است؟»
اگر کودک یکی را انتخاب کرد، لازم نیست گزینه دیگر را نیز برای جلوگیری از ناراحتی او بخرید. تجربه صرف‌نظرکردن از یک انتخاب، بخش مهمی از فرایند تصمیم‌گیری است.
محدودیت باید از ابتدا روشن باشد. همچنین بهتر است کودک میان گزینه‌هایی انتخاب کند که هر دو برای والدین قابل‌قبول هستند. آزادی بدون مرز ممکن است او را سردرگم کند و کنترل کامل والدین نیز فرصت تصمیم‌گیری را از بین می‌برد.
۴. تشخیص نیاز و خواسته
شناخت تفاوت میان نیاز و خواسته از موضوعات مهم سواد مالی کودکان است. نیازها برای زندگی، سلامت و امنیت ضروری‌اند؛ مانند خوراک، خانه و لباس مناسب. خواسته‌ها نیز می‌توانند لذت‌بخش و ارزشمند باشند، اما معمولاً امکان به‌تعویق‌انداختن آن‌ها وجود دارد.
هدف این آموزش، کم‌اهمیت جلوه‌دادن خواسته‌های کودک نیست. اگر کودک اسباب‌بازی خاصی می‌خواهد، می‌توان گفت:
«می‌فهمم این اسباب‌بازی را خیلی دوست داری. این یک خواسته است و می‌توانیم برای خریدش برنامه‌ریزی کنیم.»
در فروشگاه نیز می‌توانید از کودک بخواهید چند کالای سبد خرید را در دو گروه نیازها و خواسته‌ها قرار دهد. این دسته‌بندی همیشه کاملاً قطعی نیست؛ بنابراین گفت‌وگو درباره دلیل پاسخ کودک از درست یا غلط اعلام‌کردن آن مهم‌تر است.
۵. پس‌انداز برای هدف مشخص
پس‌انداز برای کودک خردسال باید قابل‌دیدن و متصل به هدف باشد. عبارت کلی «برای آینده پس‌انداز کن» ممکن است برای او معنای روشنی نداشته باشد.
یک هدف کوچک مانند خرید کتاب، بازی یا وسیله هنری انتخاب کنید. تصویر آن را روی یک ظرف شفاف بچسبانید و هر بار مقداری پول داخل ظرف بگذارید. کودک با مشاهده افزایش سکه‌ها، ارتباط میان انتظار و رسیدن به هدف را بهتر درک می‌کند.
هدف باید متناسب با امکانات خانواده و در فاصله‌ای قابل‌تحمل دست‌یافتنی باشد. طولانی‌شدن بیش از حد مسیر ممکن است کودک چهار تا هفت‌ساله را خسته کند. پس از رسیدن به هدف، درباره تجربه او صحبت کنید: چه زمانی انتظار سخت بود و چه چیزی کمک کرد ادامه دهد؟
برنامه Money as You Grow برای کودکان خردسال نیز انتظار، پس‌انداز و برنامه‌ریزی برای خواسته را از موضوعات مناسب سال‌های ابتدایی معرفی می‌کند.
۶. خرج‌کردن آگاهانه
گاهی آموزش مالی فقط بر پس‌انداز تأکید می‌کند و خرج‌کردن به‌عنوان رفتاری نامطلوب معرفی می‌شود؛ درحالی‌که خرج‌کردن یکی از کاربردهای طبیعی پول است. مهارت اصلی، خرج‌نکردن نیست؛ بلکه تصمیم‌گیری آگاهانه درباره نحوه استفاده از پول است.
اگر کودک مقدار محدودی پول دارد، اجازه دهید بخشی از آن را در محدوده‌ای امن خرج کند. پیش از خرید از او بپرسید:
- چرا این وسیله را انتخاب کرده‌ای؟
- آیا چیزی شبیه آن در خانه داری؟
- پس از خرید چقدر پول برایت باقی می‌ماند؟
- دوست داری همین حالا تصمیم بگیری یا کمی بیشتر فکر کنی؟
این سؤال‌ها نباید به بازجویی تبدیل شوند. هدف، کمک به فکرکردن است. اگر کودک خریدی انجام داد و بعداً پشیمان شد، به‌جای گفتن «دیدی گفتم»، از او بپرسید دفعه بعد چه تصمیمی خواهد گرفت.
۷. شناخت ارتباط میان کار و پول
کودکان ممکن است تصور کنند پول همیشه از کیف والدین، کارت بانکی یا دستگاه خودپرداز به دست می‌آید. باید به زبان ساده توضیح داد که بزرگسالان معمولاً در برابر کار و ارائه کالا یا خدمات درآمد دریافت می‌کنند.
در مسیر خانه می‌توانید مشاغل مختلف را به کودک نشان دهید و درباره کاری که هر فرد انجام می‌دهد صحبت کنید. توضیح دهید که مردم از راه‌های متفاوتی کار می‌کنند و درآمد به دست می‌آورند.
قرار نیست برای همه مسئولیت‌های کودک پول پرداخت شود. مرتب‌کردن وسایل شخصی یا همکاری متناسب با سن می‌تواند بخشی از زندگی خانوادگی باشد. در مقابل، خانواده می‌تواند برای بعضی کارهای اضافی، روشن و ازپیش‌توافق‌شده مبلغی کوچک در نظر بگیرد.
راهنمای کودکان خردسال و کسب درآمد در CFPB نیز گفت‌وگو درباره مشاغل و رابطه میان کار و به‌دست‌آوردن پول را پیشنهاد می‌کند.
۸. مراقبت از پول، وسایل و منابع
مدیریت پول فقط به خرید و پس‌انداز محدود نیست. نگهداری پول در جای امن، مراقبت از اسباب‌بازی‌ها، استفاده درست از وسایل و تلاش برای تعمیر آن‌ها نیز بخشی از مهارت مالی است.
وقتی وسیله‌ای خراب می‌شود، پیش از جایگزینی درباره امکان تعمیر آن صحبت کنید. اگر کودک کتاب یا اسباب‌بازی خود را در جای مشخصی می‌گذارد، در حال تمرین مراقبت از دارایی‌هایش است.
نباید خراب‌شدن اتفاقی یک وسیله را به احساس گناه تبدیل کرد. هدف، ایجاد ترس از مصرف یا بازی نیست؛ بلکه کودک باید بفهمد تولید، خرید و جایگزینی وسایل به منابع نیاز دارد.
۹. شریک‌شدن و کمک‌کردن
پول فقط برای مصرف شخصی نیست. کودک می‌تواند یاد بگیرد که بخشی از منابع خود را برای هدیه، همکاری یا کمک به دیگران کنار بگذارد.
این تصمیم بهتر است داوطلبانه باشد. اگر والدین بدون رضایت کودک بخشی از پول او را بردارند، کمک‌کردن به‌صورت یک انتخاب اجتماعی تجربه نمی‌شود. می‌توان چند گزینه روشن پیشنهاد کرد و اجازه داد کودک درباره نحوه مشارکت خود تصمیم بگیرد.
کمک مالی تنها شکل بخشندگی نیست. کودک می‌تواند وقت، وسایل سالم یا توانایی خود را نیز با دیگران به اشتراک بگذارد.
نقش والدین در تقویت مهارتهای مالی کودکان
کودکان از رفتار والدین الگوبرداری می‌کنند. آن‌ها می‌بینند که خانواده چگونه خرید می‌کند، برای آینده برنامه می‌ریزد و درباره پول حرف می‌زند. CFPB پیشنهاد می‌کند والدین گاهی فرایند تصمیم‌گیری خود را با صدای بلند بیان کنند؛ زیرا کودک ممکن است از یک رفتار، برداشتی متفاوت با قصد والدین داشته باشد.
برای مثال بگویید:
«این وسیله را دوست دارم، اما الان در برنامه خرید ما نیست.»
«قیمت این دو کالا را مقایسه می‌کنم.»
«بخشی از پولمان را برای کاری که بعداً داریم کنار می‌گذاریم.»
این گفت‌وگوها باید ساده و متناسب با سن باشند و نباید اضطراب‌های مالی بزرگسالان را به کودک منتقل کنند.
رویکرد هُدهُد به مهارتهای پولی برای کودکان
در هُدهُد، مهارت مالی با حفظ‌کردن اصطلاحات آموزش داده نمی‌شود. کودک در قصه با یک انتخاب روبه‌رو می‌شود، در بازی آن را تجربه می‌کند و در گفت‌وگو با والدین درباره نتیجه تصمیم خود فکر می‌کند. اینجا مهارتهای پولی برای کودکان به صورت ویژه به کار گرفته میشوند.
انتخاب، خرج‌کردن، پس‌انداز، قرض‌دادن، کمک‌کردن، ارزش کار و سرمایه‌گذاری به زبان ساده و متناسب با کودکان چهار تا هفت‌ساله ارائه میشوند. این فعالیت‌ها پیشنهاد اجرایی هُدهُد با الهام از چارچوب‌های علمی و حرفه‌ای هستند و نباید آن‌ها را تضمینی قطعی برای رفتار مالی آینده کودک دانست.
چارچوب شایستگی مالی کودکان و نوجوانان OECD و اتحادیه اروپا نیز حوزه‌هایی مانند پول و مبادلات، برنامه‌ریزی و مدیریت مالی، ریسک و پاداش و محیط مالی را مطرح می‌کند. بااین‌حال، نحوه آموزش این موضوعات باید با سن و مرحله رشد کودک هماهنگ باشد.
سخن پایانی درباره مهارت های پولی برای کودکان
مهارتهای پولی برای کودکان از فعالیت‌های ساده و تکرارشونده ساخته میشوند. شناخت کاربرد پول، شمارش، انتخاب، تشخیص نیاز و خواسته، پس‌انداز هدف‌دار، خرج‌کردن آگاهانه، شناخت ارزش کار و مراقبت از وسایل، همگی قابل تمرین در زندگی روزمره هستند.
قرار نیست کودک همه این مهارت‌ها را یک‌باره یا بدون اشتباه یاد بگیرد. رشد مالی فرایندی تدریجی است. نقش والدین ایجاد فرصت‌های کوچک و امن برای تجربه، انتخاب و گفت‌وگو است.
برای شروع، یک مهارت را انتخاب کنید. اجازه دهید کودک آن را در موقعیتی واقعی تمرین کند و به‌جای گفتن پاسخ درست، از او بخواهید درباره انتخابش توضیح دهد. همین تمرین‌های کوچک می‌توانند پایه‌های رابطه‌ای آگاهانه‌تر با پول را بسازند. به کار گیری مهارتهای پولی برای کودکان بهترین راه برای آموزش مفاهیم سواد مالی به کودکان است.